UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

szesnastka

Chronologizacja

1784, Teodor Ostrowski, Prawo cywilne, albo szczególne, narodu polskiego..., t. 1, polona.pl

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

liczba pojedyncza liczba mnoga
M. szesnastka
 szesnastki
D. szesnastki
 szesnastek
C. szesnastce
 szesnastkom
B. szesnastkę
 szesnastki
N. szesnastką
 szesnastkami
Ms. szesnastce
 szesnastkach
W. szesnastko
 szesnastki

Pochodzenie

Zob. szesnasty I

1. liczba

Definicja

połączenie cyfr, które oznacza liczbę 16

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Język pisanie

KATEGORIE FIZYCZNE Ilość, liczby i liczenie szczegółowe określenia ilości

Połączenia

  • arabska, rzymska szesnastka

Cytaty

[...] przystępujemy do głosowania nad poprawką oznaczoną rzymską szesnastką.

źródło: NKJP: Sprawozdanie z 14. posiedzenia Senatu RP część 3, wersja robocza

Widzisz przecież numer. – Pokazał na ledwo widoczną szesnastkę, wymalowaną białą, olejną farbą.

źródło: NKJP: Jarosław Maślanek: Haszyszopenki, 2008

2. numer

Definicja

to, co zostało oznaczone numerem 16

Cytaty

2.a mieszkanie

Definicja

pot. 
pomieszczenie lub budynek oznaczone numerem 16

Noty o użyciu

Wyraz zapisywany niekiedy w cudzysłowie.

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Najbliższe środowisko życia człowieka dom/inne miejsca zamieszkania i ich otoczenie

Połączenia

  • lokator, lokatorka, pan, pani, państwo, sąsiad, sąsiadka spod szesnastki
  • mieszkanie pod szesnastką
  • zadzwonić, zapukać pod szesnastkę
  • mieszkać pod szesnastką

Cytaty

Pobiegliśmy ulicą, minęliśmy nasz blok, potem czternastkę i szesnastkę i skręciliśmy w stronę osiedla domków.

źródło: NKJP: Jarosław Maślanek: Haszyszopenki, 2008

Jeśli taka jest sytuacja, to na co się porywamy - dodawali: pan Ślawski, lokatorzy „piętnastki”, „szesnastki” i innych bloków.

źródło: NKJP: Zbigniew Wojtiuk: Wszystko proste do wczoraj..., Dziennik Polski, 1999-04-23

To była prywatna kamienica bardzo zamożnego pana Michała Olszewskiego. My pod czternastką mieszkaliśmy, a matka pana Olszewskiego, hrabina z Czernickich, mieszkała pod szesnastką.

źródło: Internet

Choć już od dawna podejrzewała, że rodzina spod szesnastki jest jakaś dziwna, to nie przypuszczała, że za drzwiami rozgrywa się niemy dramat.

źródło: Internet

2.b szkoła

Definicja

pot. 
szkoła, która w systemie numeracji szkół na danym terenie została oznaczona numerem 16

Noty o użyciu

Wyraz zwykle zapisywany w cudzysłowie.

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Edukacja i oświata szkoła

Połączenia

  • uczniowie; absolwenci; dyrektor; patron szesnastki
  • dzieci, maturzyści, nauczyciele, uczniowie z szesnastki
  • szesnastka kogoś kształci; kogoś wychowuje
  • skończyć szesnastkę
  • chodzić, uczęszczać; zdawać; dostać się do szesnastki
  • uczyć się w szesnastce

Cytaty

Konkurs plastyczny wygrały dzieci prowadzone przez Stanisława Szarka uczącego w „szesnastce”.

źródło: NKJP: (WCH): Komputer dla „szesnastki”, Dziennik Polski. 2000-08-30

Każdy dyrektor, który widzi potrzebę pojawienia się strażnika w pobliżu szkoły, winien, podobnie jak dyrektor „szesnastki”, sam przeszkolić swoich pracowników.

źródło: NKJP: Gdzie się podziali strażnicy?, Dziennik Polski, 2000-10-20

Jedynka, dwójka i szesnastka stale ze sobą konkurują... Nawet nie wiem, która jest teraz lepsza... Te trzy to, z tego co wiem, jedne z najlepszych publicznych gimnazjów.

źródło: Internet

Inowrocławska „szesnastka”, jedna z najmniejszych miejskich szkół podstawowych, doczekała się nowoczesnego boiska sportowego.

źródło: Internet

Tegoroczna rekrutacja pokazuje, że młodzież szuka takich liceów, które nie tylko przygotują do matury, ale i wstępnie ukierunkują na zawód - mówi dyrektor „szesnastki”.

źródło: Internet

2.c autobus, tramwaj

Definicja

pot. 
jeden ze środków transportu publicznego, zwykle autobus lub tramwaj, oznaczony numerem 16

Noty o użyciu

Wyraz zapisywany niekiedy w cudzysłowie.

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK I TECHNIKA Transport transport lądowy

Połączenia

  • spóźniona szesnastka
  • trasa (przejazdu); pętla, przystanek; motorniczy szesnastki
  • bilet na szesnastkę
  • szesnastka jedzie, (nie) jeździ, (nie) kursuje, odjechała, podjeżdża, (nie) pojedzie; szesnastka gdzieś nie dojeżdża; szesnastka się gdzieś nie zatrzymuje; szesnastka gdzieś (nie) skręca; komuś uciekła szesnastka; szesnastka się wykoleiła
  • jeździć, pojechać szesnastką
  • wsiąść/wsiadać; przesiąść się do szesnastki
  • przesiąść się; czekać na szesnastkę

Cytaty

Podjechała szesnastka. Wsiadł, usiadł na końcu wagonu i przymknął oczy. Tramwaj się zatrzymał.

źródło: Internet

Nową trasą już za miesiąc pojadą tramwaje trzech linii: „piątka”, „trzynastka” i „szesnastka”.

źródło: Internet

Maksymalnie zapełniona ósemka wyprzedza jeszcze bardziej zapełnioną szesnastkę, która stała dwie minuty na przystanku, bo ludzie się nie mogli upchnąć.

źródło: Internet

[...] „szesnastka” kursująca rankiem co 5 minut i nowa linia autobusowa z Górczyna na Ogrody - to najważniejsze zmiany, jakie szykuje pasażerom na początku nowego roku MPK.

źródło: Internet

2.d rozmiar

Definicja

jeden z rozmiarów damskiej odzieży, większy od czternastki i mniejszy od osiemnastki, zwykle w amerykańskim lub brytyjskim systemie rozmiarów

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Ubranie cechy ubrań

Połączenia

  • duża, mała szesnastka
  • szesnastka jest na kogoś za duża, za mała, za szeroka, za wąska; szesnastka leży na kimś idealnie
  • nosić; przymierzyć, zmierzyć szesnastkę
  • (nie) wejść/ (nie) wchodzić w szesnastkę

Cytaty

Przedtem nosiłam szesnastkę. Musiałam chodzić do sklepów z dużymi rozmiarami, a to nic przyjemnego.

źródło: Internet

3. osoby

Definicja

szesnastoosobowa grupa

Noty o użyciu

Wyraz zwykle używany zamiast liczebnika szesnaścioro.

Kwalifikacja tematyczna

KATEGORIE FIZYCZNE Ilość, liczby i liczenie szczegółowe określenia ilości

Połączenia

  • czołowa; finałowa szesnastka
  • szesnastka dziewcząt, dziewczyn; finalistów; graczy, zawodników; piłkarzy
  • awans do szesnastki (najlepszych)
  • awansować do szesnastki (najlepszych)

Cytaty

Decydujący głos w sprawie tego, kto zostanie nowym starostą i kto wejdzie w skład nowego zarządu, będzie miała zapewne szesnastka radnych, którzy wczoraj doprowadzili do odwołania dotychczasowego kierownictwa powiatu.

źródło: NKJP: Zarząd Powiatu odwołany, Dziennik Polski, 2002-04-13

Wszystko jednak na to wskazuje, że cała szesnastka wojewodów będzie z AWS, 16 wicewojewodów będzie z UW, natomiast co do drugiej szesnastki wicewojewodów, to na razie nic nie ustaliliśmy.

źródło: NKJP: Znamy wojewodów i wicewojewodów?, Dziennik Polski, 1998-12-23

Szesnastka kandydatek zaprezentowała swoje taneczne umiejętności w salsie na scenie obok Miejskiego Domu Kultury.

źródło: NKJP: /STAN/: Anna Hoszowska została Jagodową Królową, Echo Dnia, 2007-06-24

W poprzedzających finał zawodach eliminacyjnych wystąpiło ponad 60 zawodników. Najlepsza szesnastka przystąpiła do decydującej rywalizacji.

źródło: NKJP: Dart na mecie, Dziennik Polski, 2000-12-16

Składnia

bez ograniczeń + szesnastka +
(KOGO)

4. NATO

Definicja

pot. 
szesnaście krajów członkowskich, które od 1982 do 1999 roku tworzyły związek nazywany Organizacją Paktu Północnoatlantyckiego

Noty o użyciu

Wyraz zwykle zapisywany dużą literą, również w cudzysłowie.

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Funkcjonowanie państwa stosunki międzynarodowe

Połączenia

  • natowska szesnastka
  • kraje, państwa; członkowie; przywódcy; polityka; rozszerzenie szesnastki
  • negocjacje; współpraca z szesnastką

Cytaty

Dziś w Brukseli ministrowie obrony Szesnastki rozpoczną praktyczne przygotowania do zapowiedzianej w zeszłym tygodniu w Berlinie „rewolucyjnej” reformy NATO.

źródło: NKJP: Małgorzata Alterman: Najlepsza firma ubezpieczeniowa\ Sojusz Atlantycki zmienia swe oblicze, Gazeta Wyborcza, 1996-06-13

Jeszcze kilka miesięcy temu Niemcy byli najgorętszymi spośród całej Szesnastki zwolennikami szybkiego przyjęcia Polski, Węgier, Słowacji i Czech do NATO.

źródło: NKJP: Weronika Kostyrko: Niemcy zdyscyplinowani, Gazeta Wyborcza, 1994-01-10

- Polska mocno popiera wysiłki Szesnastki zmierzające do znalezienia najlepszej formy dialogu i współpracy z Rosją - mówił wczoraj Mroziewicz przed Radą Ambasadorów.

źródło: NKJP: Edward Krzemień: Czas na konkrety, Gazeta Wyborcza, 1994-07-06

Był to wyraźny zwrot w dotychczasowym stanowisku „szesnastki” w sprawie rozszerzenia Sojuszu, dokonywany pod wyraźną presją dyplomacji amerykańskiej.

źródło: Internet

5. część

Definicja

szesnasta część jakiejś całości

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Jedzenie i jego przygotowanie rodzaje pokarmu/potraw i ich cechy

KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii wielkość,

Połączenia

  • szesnastka jabłka, jaja, pomarańczy, pomidora...
  • kroić, pokroić coś; dzielić, podzielić coś na szesnastki; podzielony na szesnastki; pokrojony w szesnastki

Cytaty

Pomidory kroimy w szesnastki i ustawiamy w miseczce ściśle jeden obok drugiego, brzuszkami do dołu.

źródło: Internet

Zimne mięso należy pokroić w jednocentymetrowe plastry, a potem na małym półmisku układać w formie węża, przekładając plastry mięsa szesnastkami brzoskwiń z puszki.

źródło: Internet

Cebulę obieram i kroję na szesnastki, tymianek drobno siekam.

źródło: Internet

Obieranie melona ze skóry trzeba zacząć od pokrojenia owoców na ósemki lub szesnastki, następnie należy naciąć ukośnie miąższ i odkroić go od skóry.

źródło: Internet

Składnia

bez ograniczeń + szesnastka +
(CZEGO)

6.a znak

Definicja

muz. 
znak graficzny w postaci laski z dwiema chorągiewkami na górze i wypełnionym owalem na dole, oznaczający dźwięk, który trwa tyle, ile jedna szesnasta całej nuty

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Działalność artystyczna człowieka muzyka

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:  nuta

Połączenia

  • zapisany szesnastkami

Cytaty

Dawid, tam akurat masz w tempie 2 ćwiartki w takcie, zapisane szesnastkami.

źródło: Internet: e-perkusja.pl

Dwie ósemki rozpoczynające 2. połowę taktu zanotowane są błędnie w P65 jako ósemka z kropką i szesnastka, a w P79 jako ósemka z kropką i ósemka.

źródło: Koncepcja edytorska partytur Koncertów Fryderyka Chopina (home.pl)

6.b dźwięk

Definicja

muz. 
dźwięk trwający tyle, ile trwa jedna szesnasta całej nuty

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Działalność artystyczna człowieka muzyka

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:  nuta

Połączenia

  • szesnastka z kropką
  • ósemki i szesnastki
  • wartość rytmiczna szesnastki; sekwencja szesnastek
  • grać, zagrać; wygrywać szesnastki

Cytaty

Kiedy np. schemat zmieniał się z 3/16 na 2/8, Koussevitzky nieodmiennie spowolniał szesnastki albo przyspieszał ósemki, topiąc wszystko w bezkształtnych, neutralnych triolach.

źródło: NKJP: Janina Kumaniecka: Saga rodu Słonimskich, 2003

Nie jesteśmy muzykami, ale nawet ze szkolnych lekcji muzyki pamiętamy różnicę między ósemką a szesnastką.

źródło: Internet: pudelek.pl

7. wiek

Definicja

pot. 
wiek osoby, która ma 16 lat

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Bieg życia dorastanie i dojrzałość

Połączenia

  • komuś stuknęła, strzeliła szesnastka
  • nie mieć jeszcze, nawet szesnastki
  • mieć (już, prawie); kończyć, skończyć szesnastkę
  • wyglądać góra na szesnastkę

Cytaty

Działacze wskazują, że określenie, iż zawodnik musi skończyć szesnastkę, aby móc grać jako senior, jest krzywdzące dla niego i dla klubu.

źródło: NKJP: (ma.w): Dwójki pod siatką, Nowiny Raciborskie, 2002-10-16

Miał dopiero szesnastkę, a już zadawał się z niezłym towarzystwem.

źródło: Internet

8. dziewczyna

Definicja

pot. 
dziewczyna, która ma 16 lat

Noty o użyciu

Wyraz zwykle zapisywany w cudzysłowie.

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Bieg życia dorastanie i dojrzałość

Relacje znaczeniowe

synonimy:  szesnastolatka

Połączenia

  • atrakcyjna, zgrabna; seksowna; słodka; zbuntowana; narąbana, nawalona; napalona szesnastka; gorące; szalone, zwariowane; pijane; wymalowane szesnastki
  • udawać; przelecieć szesnastkę; poderwać/podrywać szesnastki
  • robić się, zrobić się na szesnastkę
  • zachowywać się; wyglądać; ubierać się; malować się; poczuć się jak szesnastka

Cytaty

Świetnie pani wygląda, jak „szesnastka” - żartował sprzedawca ze starszej pani, przykładającej do pasa jasną spódnicę.

źródło: NKJP: (WT): Letnie za parę złotych, Dziennik Polski, 2001-07-30

Zamiast erotyzmu i dworskich mezaliansów mamy tutaj dwudziestokilkulatkę o psychice naiwnej „szesnastki”.

źródło: Internet

9. urodziny

Definicja

pot. 
szesnaste urodziny

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Bieg życia dorastanie i dojrzałość

Połączenia

  • szesnastka córki, przyjaciółki, siostry, syna
  • prezent; życzenia na szesnastkę
  • obchodzić; oblewać; świętować czyjąś szesnastkę
  • dostać coś na szesnastkę; kupić coś komuś na szesnastkę

Cytaty

Może by mnie i omotał, proszę pana, i moją słodką szesnastkę uczciłabym z jakimś „Deutschem” w pokoiku numer szesnaście, gdyby do tego motelu przy trasie katowickiej nie wkroczył nagle Aluś.

źródło: NKJP: Jarosław Abramow-Newerly: Młyn w piekarni, 2002

Teagan ma zamiar zrobić odlotową imprezę – tak ekstrawagancką, tak dekadencką, tak nieznośnie drogą, jakiej jeszcze nikt nie urządził z okazji szesnastki.

źródło: Internet

Nastolatka nawet w swoich urodzinach widzi możliwość zarobkowania. „Szesnastkę” świętowała w Disneylandzie nie tylko z przyjaciółmi.

źródło: Internet

10. przyjęcie

Definicja

pot. 
przyjęcie organizowane z okazji szesnastych urodzin

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Bieg życia dorastanie i dojrzałość

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Tradycja uroczystości i święta

Połączenia

  • huczna; niezapomniana szesnastka
  • zaproszenie na szesnastkę
  • organizować, robić, urządzić/urządzać, zorganizować, zrobić szesnastkę
  • iść, pójść; zaprosić kogoś na szesnastkę
  • być u kogoś na szesnastce

Cytaty

W sobotę [...] pojechałyśmy z siostrą na szesnastkę do kumpeli.

źródło: Internet

To miał być najważniejszy dzień jej życia. Czekała na niego od zawsze. Tego dnia jej przyjęcie urodzinowe miało przyćmić na wieki wszelkie inne szesnastki.

źródło: Internet

11. pole karne

Definicja

sport.  pot. 
część boiska do gry w piłkę nożną, wydzielona przed bramką i wyznaczona przez linie o długości dwunastu i szesnastu metrów, w której bramkarz drużyny broniącej może zagrywać piłkę ręką, a faule popełnione przez drużynę broniącą karane są rzutem karnym

Noty o użyciu

Wyraz zwykle zapisywany w cudzysłowie.

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Sport miejsca związane ze sportem

Relacje znaczeniowe

synonimy:  pole karne

Połączenia

  • szesnastka gospodarzy, gości
  • linia; narożnik, róg szesnastki
  • strzał, uderzenie zza szesnastki
  • dośrodkowanie w szesnastkę
  • faul poza szesnastką
  • faul; zagranie ręką w szesnastce
  • huknąć, strzelić, uderzyć zza szesnastki
  • wbiec, wejść w szesnastkę; wybiec poza szesnastkę; wyjść za szesnastkę
  • faulować, sfaulować; podciąć kogoś w szesnastce; stać na szesnastce

Cytaty

Przez cały mecz toczyła się zacięta walka w środku pola, praktycznie od „szesnastki” do „szesnastki”.

źródło: NKJP: (TOM): Huragan zachował twarz, Dziennik Polski, 2002-05-14

Miejscowi objęli [...] prowadzenie po świątecznym prezencie sędziego, który przyznał im rzut karny po całkowicie przypadkowym zagraniu ręką w „szesnastce”.

źródło: NKJP: Derby dla gości, Dziennik Polski, 2003-04-23

Ten sam zawodnik chwilę później był faulowany w „szesnastce”, za co sędzia po raz drugi podyktował rzut karny.

źródło: NKJP: (JABU): Gol bramkarza, Dziennik Polski, 2001-05-02

W drugiej połowie napór kielczan nie ustawał, momentami [...] zamykali oni rywala w obrębie jego „szesnastki”, ale piłka, jak zaczarowana, nie chciała wpaść do siatki.

źródło: NKJP: Sławomir Stachura: Wesołe trybuny, Echo Dnia, 2005-06-06

Zapewniam jednak, że nie będzie to mecz, w którym będziemy grać w okolicach własnej „szesnastki”, ograniczając się tylko do obrony.

źródło: NKJP: (SAS): Najważniejszy sukces zespołu, Dziennik Polski, 2001-09-27
Data ostatniej modyfikacji: 14.02.2024
Copyright© Instytut Języka Polskiego PAN