Chronologizacja
Pochodzenie
psł. *kolo 'koło, krąg'
1. część płaszczyzny
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | figura |
Połączenia
- obwód, powierzchnia, promień, średnica koła
Cytaty
|
Co jeszcze jest taką piętą Achillesową? [...] Stereometria. Zdający mylą także bardzo często długość okręgu z polem koła. źródło: NKJP: Grażyna Kuźnik: Żegnaj, gimnazjum, Dziennik Zachodni, 2005-04-25 |
|
|
Trochę kłopotu sprawiały im zadania matematyczne - obliczenie promienia koła, procentów i uzupełnienie diagramu słupkowego. źródło: NKJP: (mp): I po strachu, Dziennik Łódzki, 2003-04-09 |
|
|
Mandala ma najczęściej kształt koła, kwadratu albo koła wpisanego w kwadrat. źródło: NKJP: Izabela Hejna: Malować, lepić czy...?, Czuwaj, 2007-05 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
2. zamknięta linia
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | kolisko |
Połączenia
- zatoczyć koło; kreślić koła (w powietrzu)
Cytaty
|
Przegoniłem go z tego ruchliwego i niezbyt bezpiecznego miejsca, a on zatoczył wielkie koło i wylądował na dachu, na którym spędził noc. źródło: NKJP: Adam Wajrak: Bociany Wajraka, Gazeta Wyborcza, 1998-09-18 |
|
|
Zginajmy na przemian palce stóp – w dół i w górę, kreślmy w powietrzu koła i próbujmy łapać stopami różne przedmioty (np. piłkę, chustkę, książkę). źródło: NKJP: Marta Olbryś: Ach te nogi!, Trybuna Śląska, 2002-04-19 |
|
|
Z piór wioseł kapały krople, tworzyły koła na wodzie, podpływały do nich zaciekawione ryby, rozczarowane szybko znikały. źródło: NKJP: Leon Pawlik: Ankara, 1998 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
3. pojazdu
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I TECHNIKA Transport transport lądowy
Połączenia
- lewe, prawe, przednie, tylne; zapasowe koło
- jedno koło; cztery, dwa koła
- koło roweru, samochodu
- koło od roweru, od samochodu, od wozu
- obręcz, opona, szprycha; rozstaw, zawieszenie; stukot, turkot koła/kół
- napompować, przebić, zakładać/założyć, zmienić koło
Cytaty
|
Na zupełnie prostym odcinku szosy odpadło mi lewe koło. źródło: NKJP: (ET): Gdy musisz zmienić koło, Gazeta Wrocławska, 2002-09-30 |
|
|
Pociąg ruszył leniwie i ciężko, wypełniając powietrze stukotem kół, nabierających rozpędu. źródło: NKJP: Ewa Kujawska: Dom Małgorzaty, 2007 |
|
|
Zderzenie było bardzo silne. Z forda odpadły przednie koła, a polonez nadaje się tylko do kasacji. źródło: NKJP: (ML): Bez ofiar, Dziennik Zachodni, 2001-04-27 |
|
|
Ritę zawsze ktoś chciał podwozić, zawozić, ponieść zakupy, przepuścić w kolejce, wykonać miły gest, zaprosić, zapłacić. A kiedy miała już samochód, wymieniać koła, odpalać, naprawiać. źródło: NKJP: Monika Rakusa: Żona Adama, 2010 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
4. kierownicy
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn
Cytaty
|
[...] na specjalnym postumencie pod szklanym kloszem stał model maszyny parowej, wykonany i ofiarowany ojcu przez robotników, gdy opuszczał kolej Południowo-Zachodnią. Wewnątrz mieścił się mechanizm, który po nakręceniu wprawiał w ruch duże koło, tłoki i dwie niklowe wisienki, imitujące samoczynny regulator. źródło: NKJP: Jan Brzechwa: Gdy owoc dojrzewa, 1958 |
|
|
Prosta turbina może mieć tylko jedną ruchomą część (nie licząc układu zasilania w paliwo) - wał z zamontowanym kołem wirnikowym sprężarki i kołem wirnikowym turbiny. źródło: NKJP: Internet |
|
|
Trzyletni Radek podczas zabawy na podwórku odbezpieczył zapadkę zabezpieczającą betoniarki. Ręka chłopca dostała się w obracające się koło zębate urządzenia. źródło: NKJP: Katarzyna Wolak: Tragedie na polu i podwórku, Gazeta Krakowska, 2003-07-09 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
Składnia
|
+ | koło | + |
CZEGO
|
|
|
+ | koło | + |
JAKIE
|
5. coś okrągłego
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | kolisko |
Cytaty
|
Spore zainteresowanie zawodników i publiczności wzbudziły rozgrywki w hula-hoop. Najlepsza w kręceniu plastikowym kołem okazała się Ewa Klusek. źródło: NKJP: Muzycznie i sportowo, Dziennik Polski, 2001-08-22 |
|
|
Czy myślisz, że jak będę miała sześćdziesiąt lat, to zacznę nosić cygańskie spódnice i koła w uszach? źródło: NKJP: Krystyna Kofta: Monografia grzechów z dziennika 1978-1989, 2006 |
|
|
Otworzył oczy. Przed nim, po lewej stronie, siedziała w fotelu dziewczyna w sukience w czarno-białe koła. źródło: NKJP: Bronisław Świderski: Słowa obcego, 1998 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
6. krąg
Definicja
Noty o użyciu
Forma kołem używana w znaczeniu 'tworząc krąg dookoła kogoś lub czegoś'.
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | kolisko |
Cytaty
|
Dzieci poszły szeroką aleją, zatrzymały się między drzewami, stanęły w kole. źródło: NKJP: Leopold Buczkowski: Czarny potok, 1959 |
|
|
Uczestnicy przywiązują sobie do nogi nadmuchany balonik, ustawiają się w kole. źródło: NKJP: Agnieszka Łopata: Temat: Jak bronić siebie i nie ranić innych – asertywność, Wychowawca, 2006-04 |
|
|
– Koleżanki zrobią koło, a ja będę tańczyć w środku – planuje Justyna. źródło: NKJP: (maj): Ostatki to teatr, Dziennik Łódzki, 2005-02-08 |
|
|
Potem przyszedł czas na rounde - tańce w kole oraz zabawowe branle z okresu renesansu, które dwór królów francuskich przejął od ludu. źródło: NKJP: (PSZ): Korowodowe i zabawowe, Dziennik Polski, 2005-02-28 |
|
|
Obstąpili go ciasnym kołem, byli podrażnieni i wskazywali często to na samochód, to na Chavota, a najczęściej na mnie. źródło: NKJP: Arkady Fiedler: Nowa przygoda: Gwinea, 1962 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
7. narzędzie tortur
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Tradycja świat dawnych epok i wydarzenia historyczne
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Prawo i łamanie prawa więzienie i kara
Cytaty
|
Na wieżyczce Ratusza widać kute z żelaza symbole sprawiedliwości: miecz, koło (narzędzia kary i śmierci) i palma (prawo łaski). źródło: NKJP: Andrzej Kudasik: Spacerem po Nowym Targu,Tygodnik Podhalański, nr 28, 1996 |
|
|
[...] świętej Katarzynie Aleksandryjskiej przydzielono pod opiekę młynarzy, garncarzy i kołodziejów z uwagi na tortury kołem, jakim była poddawana. źródło: NKJP: Jolanta Berent: Święci od zębów i od Internetu, Polityka, 2006-11-04 |
|
|
- Pozwól wziąć ją na tortury, panie. Koło albo cęgi niechybnie sprawią, że wreszcie przemówi. źródło: NKJP: Iwona Surmik: Ostatni smok, 2005 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
8. naukowe
Definicja
Noty o użyciu
Wyraz używany jako składnik naw własnych, np. Koło Miłośników Sztuki Ludowej, Koło Przewodników Beskidzkich i Terenowych, Studenckie Koło Językoznawców.
Kwalifikacja tematyczna
CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Czas wolny hobby i zainteresowania
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego stosunki, grupy i organizacje społeczne
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | kolisko |
Połączenia
- koło łowieckie, myśliwskie, naukowe, poselskie
- koło gospodyń wiejskich, miłośników (historii, literatury, przyrody,...), przewodników (beskidzkich, tatrzańskich, turystycznych,...)
- członek, prezes, zarząd; siedziba; statut; zebranie koła
Cytaty
|
„Witaj, Stanisławie”, tak się kiedyś zwrócił w studenckich czasach do pewnego uniwersyteckiego adiunkta, z którym dzień wcześniej po zebraniu koła naukowego językoznawców wypił bruderszaft. Nie powiedział: „Cześć, Staszku”, lub: „Stachu”, ale właśnie: „Witaj, Stanisławie”. źródło: NKJP: Marek Krajewski, Mariusz Czubaj: Róże cmentarne, 2009 |
|
|
Owszem, Związkowi Polaków przydzielono stary, niewielki i drewniany dom przy ul. Mińskiej, dzielony z kołem weteranów wojny w Afganistanie. źródło: NKJP: 200 lat później, Dziennik Polski, 1998-11-13 |
|
|
Dowiedziałem się wkrótce, że pan Feliks dorobił się rangi sierżanta wyłapując po lasach reakcyjne bandy, czyli byłych akowców, zbiegłych przed terrorem, co mu obecnie zapewniało honorową funkcję prezesa koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. źródło: NKJP: Jerzy Stawiński: Piszczyk, 1997 |
|
|
W gminie działa 21 kół gospodyń wiejskich. Niektóre z nich powstały ponad 50 lat temu i obchodziły uroczystości półwiecza istnienia, niektóre powstały rok, dwa lata temu. Zgodnie ze statutem koło musi liczyć minimum 15 osób, a w niektórych kołach działa ponad setka pań. źródło: NKJP: Robert Drobysz: Zachowują tradycję, Gazeta Krakowska, 2003-01-09 |
|
|
Tymczasem, jeśli upadną koła łowieckie zajmujące się przede wszystkim utrzymaniem harmonii gatunkowej w lesie, nastaną naprawdę ciężkie czasy dla leśników, zwierzyny i gospodarzy... źródło: NKJP: Julita Mazur: Dziczyzna jest pyszna!, Wieści Podwarszawskie, 2010-01-31 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
Składnia
|
|
+ | koło | + |
CZEGO
|
|
|
+ | koło | + |
JAKIE
|
9. w portfelu
Definicja
Noty o użyciu
Używane także w odniesieniu do innych jednostek monetarnych.
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Finanse waluta
KATEGORIE FIZYCZNE Ilość, liczby i liczenie szczegółowe określenia ilości
Połączenia
- dwa i pół koła, (za) pięć koła
Cytaty
|
Nie przyzna się, że zarabia ledwie dwa i pół koła. Lepiej niech myślą, że ponad pięć, niech zazdroszczą źródło: Jakub Szymczyk: Egzekucja: Opowieść komornika, (books.google.pl) |
|
|
Za pięć koła to nie tak dawno chłopaki z ORG sprzedali zabytkowego Bisa w stanie naprawdę dobrym. źródło: Internet: www.sadistic.pl |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: n2
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | koło |
koła |
|
| D. | koła |
kół |
|
| C. | kołu |
kołom |
|
| B. | koło |
koła |
|
| N. | kołem |
kołami |
|
| Ms. | kole |
kołach |
|
| W. | koło |
koła |
Inne uwagi
Używa się zwykle tylko formy D. lp. koła, także w w lm