Chronologizacja
Odmiana
część mowy: przymiotnik
Stopień równy
| liczba pojedyncza | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| m1 | m2 | m3 | n1, n2 | ż | |
| M. | okrutny |
okrutny |
okrutny |
okrutne |
okrutna |
| D. | okrutnego |
okrutnego |
okrutnego |
okrutnego |
okrutnej |
| C. | okrutnemu |
okrutnemu |
okrutnemu |
okrutnemu |
okrutnej |
| B. | okrutnego |
okrutnego |
okrutny |
okrutne |
okrutną |
| N. | okrutnym |
okrutnym |
okrutnym |
okrutnym |
okrutną |
| Ms. | okrutnym |
okrutnym |
okrutnym |
okrutnym |
okrutnej |
| W. | okrutny |
okrutny |
okrutny |
okrutne |
okrutna |
| liczba mnoga | ||||
|---|---|---|---|---|
| p1 | m1 ndepr | m1 depr | pozostałe | |
| M. | okrutni |
okrutni |
okrutne |
okrutne |
| D. | okrutnych |
okrutnych |
okrutnych |
okrutnych |
| C. | okrutnym |
okrutnym |
okrutnym |
okrutnym |
| B. | okrutnych |
okrutnych |
okrutnych |
okrutne |
| N. | okrutnymi |
okrutnymi |
okrutnymi |
okrutnymi |
| Ms. | okrutnych |
okrutnych |
okrutnych |
okrutnych |
| W. | okrutni |
okrutni |
okrutne |
okrutne |
Stopień wyższy
| liczba pojedyncza | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| m1 | m2 | m3 | n1, n2 | ż | |
| M. | okrutniejszy |
okrutniejszy |
okrutniejszy |
okrutniejsze |
okrutniejsza |
| D. | okrutniejszego |
okrutniejszego |
okrutniejszego |
okrutniejszego |
okrutniejszej |
| C. | okrutniejszemu |
okrutniejszemu |
okrutniejszemu |
okrutniejszemu |
okrutniejszej |
| B. | okrutniejszego |
okrutniejszego |
okrutniejszy |
okrutniejsze |
okrutniejszą |
| N. | okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszą |
| Ms. | okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszej |
| liczba mnoga | ||||
|---|---|---|---|---|
| p1 | m1 ndepr | m1 depr | pozostałe | |
| M. | okrutniejsi |
okrutniejsi |
okrutniejsze |
okrutniejsze |
| D. | okrutniejszych |
okrutniejszych |
okrutniejszych |
okrutniejszych |
| C. | okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszym |
okrutniejszym |
| B. | okrutniejszych |
okrutniejszych |
okrutniejszych |
okrutniejsze |
| N. | okrutniejszymi |
okrutniejszymi |
okrutniejszymi |
okrutniejszymi |
| Ms. | okrutniejszych |
okrutniejszych |
okrutniejszych |
okrutniejszych |
Pochodzenie
Wyraz w związku etymologicznym z kręty < psł. *krǫtъ 'kręcony, (silnie) skręcony, pokręcony, powyginany, zwinięty; kręcący się, obrotny, zwinny, przebiegły'; wyraz pochodzi od prasłowiańskiego przedrostkowego *o(b)krǫtiti 'okręcić dokoła'; w języku polskim oczekiwalibyśmy postaci okrętny; ze względu na -u- można podejrzewać zapożyczenie ze st.czes. ukrutný 'okrutny, bezlitosny; groźny, straszny; surowy, ostry; ciężki', od którego różni się jednak przedrostkiem; ponieważ wyraz jest także dobrze poświadczony w gwarach, nie można całkiem wykluczyć starej oboczności rdzennej *ǫ / *u (Bor); zob. kręcić.
1.a człowiek
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Usposobienie człowieka cechy charakteru, temperamentu, zdolności i umiejętności
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego zachowania i wyrażenia nieakceptowane społecznie
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | bezlitosny, krwiożerczy | |
| hiperonimy: | bezwzględny |
Połączenia
- okrutny despota, dyktator, władca, wojownik, wróg; los, świat; okrutne bóstwo
- okrutny dla zwierząt
- okrutny w stosunku do kogoś
- okrutny i bezlitosny, okrutny i bezwzględny, okrutny i zły
- bardzo okrutny
Cytaty
|
Ojciec na pewno nie pochwali ich za krwawą rozprawę z chunchuzami. Tomek usprawiedliwiał się we własnych myślach, że byli to źli, okrutni ludzie, którzy wyrządzili wiele krzywd spokojnym mieszkańcom. źródło: NKJP: Alfred Szklarski: Tajemnicza wyprawa Tomka, 1996 |
|
|
Sąsiedzi go poważali, ponieważ był bogaty. Partnerzy w interesach szanowali, ponieważ był bezwzględny. Służba i niewolnicy bali się go, bo był okrutny. źródło: NKJP: Jacek Dukaj: W kraju niewiernych, 2005 |
|
|
W każdej epoce historia Chin zaświadcza przykłady cytowanego później przez wieki poświęcenia, ofiarności, męczeństwa, głównie w obliczu obcej agresji, najazdów, zmagań z niesprawiedliwymi i okrutnymi władcami. źródło: NKJP: Albert Burckhardt: Bohater mimo woli, Polityka, 2001-05-05 |
|
|
Kiedy wysyłamy energie sprzeczne ze swymi celami, czujemy się nieszczęśliwi i dość często winę za to zrzucamy na karb okrutnego losu, który co rusz rzuca nam kłody pod nogi. źródło: NKJP: Katarzyna Ostrowska: Jak osiągnąć sukces w świecie ducha i materii, 2001 |
|
|
Jedyne, z czym można się zgodzić, to niepokój Sołżenicyna o prowincję, gdzie niepodzielna władza urzędników jest jeszcze okrutniejsza i bezwzględniejsza niż w Moskwie. źródło: NKJP: Konstantin Kedrow: Rosyjską opinię zbulwersowało usunięcie z telewizji publicznej cotygodniowego programu Aleksandra Sołżenicyna, Gazeta Wyborcza, 1995-10-05 |
Składnia
|
+ | okrutny | + |
(dla KOGO)
|
| szyk: tylko prepozycja | ||||
1.b czyn
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego zachowania i wyrażenia nieakceptowane społecznie
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | bezlitosny | |
| hiperonimy: | bezwzględny |
Połączenia
- okrutny czyn, mord, wyrok, żart; sposób; okrutna kara, śmierć; polityka, wojna; okrutne morderstwo, przestępstwo, zabójstwo; okrutne metody, tortury
- okrutny i krwawy, okrutny i nieludzki
- okrutne traktowanie
- bardzo, niebywale, niezwykle, szczególnie, wyjątkowo okrutny
Cytaty
|
Do Międzynarodowej Federacji Piłkarskiej (FIFA) dotarło kilkadziesiąt tysięcy listów z opisem okrutnej metody zabijania psów przeznaczonych na spożycie. źródło: NKJP: Renata Kim: Zupa z psa, Polityka, 2002-04-27 |
|
|
Prokuratura twierdzi, że ten okrutny mord został przez Marka K. dokonany z premedytacją. źródło: NKJP: (WOKO): Proces zabójcy licealistki, Gazeta Krakowska, 2007-06-02 |
|
|
[...] jeżeli nieletni dopuszcza się tak okrutnego czynu, czy nie należałoby karać go jak człowieka dorosłego, w pełni odpowiedzialnego za swoje czyny? źródło: NKJP: Dominika Wesołowska: Małolat za kratki, Gazeta Wrocławska, 2003-08-19 |
|
|
[...] na Zachodzie ta humanitarna zasada jest bardzo świeżej daty, w dodatku bywa łamana, jak całkiem niedawno w Irlandii Północnej, gdzie młodocianych rekrutowano do bojówek katolickich i protestanckich, czy zaledwie kilka lat temu w krwawej i okrutnej wojnie domowej na Bałkanach. źródło: NKJP: Krzysztof Mroziewicz, Adam Szostkiewicz: Dzieci wojny, Polityka, 2004-09-25 |
|
|
[...] rozpoczynały się właściwe tortury. Najczęściej stosowano tzw. rozciąganie lub przypalanie, które uważano za okrutniejsze. źródło: NKJP: Andrzej Chwalba (red.): Obyczaje w Polsce: od średniowiecza do czasów współczesnych, 2005 |
2. doświadczenie
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Ocena i wartościowanie słownictwo oceniające
Połączenia
- okrutny czas; okrutna choroba, prawda; okrutne doświadczenie
- okrutny i niesprawiedliwy
Cytaty
|
Życie w getcie było okrutne - głód coraz większy, choć oczywiście dla propagandowych gazet niemieckich filmowano sceny przed restaurację Hirszfelda, gdzie tłoczą się i smacznie zajadają żydowscy bogacze. źródło: NKJP: Stefan Leder, Witold Leder: Czerwona nić: ze wspomnień i prac rodziny Lederów, 2005 |
|
|
[...] to wystarczyło, bym się nabawiła na całe życie podziwu dla odwagi i siły tych, którzy dręczeni przez tę okrutną chorobę, mimo wszystko żyją, starają się pracować i jakoś funkcjonować w społeczeństwie. źródło: NKJP: Joanna Szczęsna: Od redakcji, Gazeta Wyborcza, 1994-12-02 |
|
|
Pobladł jeszcze bardziej. Zrozumiał okrutną prawdę. Słowa zamarły mu na drżących ustach... źródło: NKJP: Alfred Szklarski: Tomek wśród łowców głów, 1965 |
|
|
To, że przestałem się w tym pokoju tak zupełnie liczyć, osaczało mnie z upływem godzin coraz okrutniejszym koszmarem, gorszym chyba od kaźni, jakie poprzednio malowała moja wyobraźnia. źródło: NKJP: Stanisław Lem: Pamiętnik znaleziony w wannie, 1983 |
3. ból
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii jakość i intensywność
Połączenia
- okrutny ból; okrutna siła
Cytaty
|
[...] fakt, iż od dzieciństwa cierpiał na okrutne bóle głowy miał wpływ na jego zainteresowanie migreną. źródło: NKJP: Joanna Szczęsna: Lektury, Magazyn nr 19 dodatek do Gazety Wyborczej, 1994-05-13 |
|
|
Musieli teraz wejść po kolana w strumień bystry i lodowaty. Podcinał im nogi z okrutną siłą. źródło: NKJP: Stanisław Lem: Fiasko, 1987 |
|
|
Z racji okrutnego upału moja towarzyszka kontynuowała zimne dania. źródło: NKJP: Piotr Bikont: Dwie kolacje w Paryżu, Magazyn nr 38 dodatek do Gazety Wyborczej, 1997-09-19 |
|
|
Z tamtych dni pamiętam okrutny mróz, ruskie czołgi oblepione po wierzchu żołnierzami [...] i krzyk: „Na Berlin! Na Berlin!” źródło: NKJP: Halina Auderska: Babie lato, 1974 |