UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

dama

Chronologizacja

XVII w., Bańk

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	dama	damy
D.	damy	dam

C.	damie	damom
B.	damę	damy
N.	damą	damami
Ms.	damie	damach
W.	damo	damy

Pochodzenie

fr. dame

1. wytworna

Definicja

elegancka kobieta o nienagannych manierach

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka płeć

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Relacje międzyludzkie określenia osób wchodzących w relacje międzyludzkie

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:

kobieta

Połączenia

dystyngowana, elegancka, leciwa, nobliwa, piękna, prawdziwa, strojna, wykwintna, wytworna dama
damy i dżentelmeni

Cytaty

	Większość kobiet, tak jak prosili organizatorzy, przyszła w kapeluszach. Bo jak wyjaśniają pomysłodawczynie spotkania, prawdziwa dama na specjalne okazje wkłada kapelusz. źródło: NKJP: (AJ): Prawdziwa dama nosi kapelusz, Gazeta Pomorska, 2010-03-09
	Nie mogliśmy pozwolić, żeby taka dama jak Sophie jadła naszą niedzielną kaszankę z kwaszoną kapustą. źródło: NKJP: Marek Krajewski: Koniec świata w Breslau, 2003
	- Jadę ci ja na przepustkę do domu, a tu pani piękna i elegancka do mnie woła: żołnierzu, pomożesz mi ponieść paczkę?, czy mogłem takiej damie odmówić [...]. źródło: NKJP: Marek Nowakowski: Gdzie jest droga na walne, 2007
	- Idź! - powiedziała spokojnie Julia. - Tylko jak on tam będzie, zachowuj się jak dama bez względu na okoliczności. źródło: NKJP: Andrzej Zaniewski: Król tanga, 1997

2. z wyższych sfer

Definicja

w dawnych wiekach: kobieta należąca do wyższego stanu społecznego

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego stosunki, grupy i organizacje społeczne

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Tradycja świat dawnych epok i wydarzenia historyczne

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:

kobieta

Cytaty

Tymianek - wchodził w skład kadzideł, balsamów i napojów miłosnych, dodawany był też do niektórych mikstur odmładzających. Wiązano go z siłą i męskością - damy ofiarowywały go rycerzom przed turniejami

źródło: NKJP: Małgorzata Juszczyszyn: Świat tajemnic. Magiczna moc ziela, Pani, nr 5, 1993

W środowisku dworskim dama była ważną figurą, ale tylko figurą, kierowaną ręką ojca, męża lub brata.

źródło: NKJP: Dariusz Piwowarczyk: Słynni rycerze Europy: Rycerze w służbie dam i dworu, 2009

Niezdarność zabiedzonego studenta, korepetytora przy rodzinie pańskiej, stawała się gestem barbarzyńskiego wojownika, przed którym bledną damy i królowie chylą głowy.

źródło: NKJP: Sławomir Mrożek: Opowiadania 1974-1979, 1979

3. kobieta

Definicja

książk.

kobieta - dorosły człowiek płci żeńskiej

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka płeć

Relacje znaczeniowe

synonimy:

kobieta

Połączenia

pewna dama

Cytaty

	Micra z mniejszym silnikiem jakby dostosowuje się do określenia „damski samochód”. Przyspiesza raczej delikatnie, jest cicha i spokojna. Za to wersja 1,4 to auto dla damy z charakterkiem. źródło: NKJP: Maciej Rzońca: Przełamać przyzwyczajenia, Trybuna Śląska, 2003-04-03
	Dlaczego [...] w ogóle sięgnęła dzisiaj po to nakrycie głowy, skoro na każdym bilecie i plakacie od prawie pięćdziesięciu lat pojawiały się te same słowa: „Nie zezwala się wielce szanownym damom na pojawianie się w sali koncertowej w kapeluszach”? źródło: NKJP: Marek Krajewski: Dżuma w Breslau, 2007
	Atakowano go z różnych mniej lub bardziej ważnych powodów. Pewna dama złożyła publiczne oświadczenie, że Clinton, kiedy był gubernatorem, molestował ją seksualnie. źródło: NKJP: Stanisław Głąbiński: Polityka po amerykańsku, 1996
	Prawdziwe zdumienie wywołała za to pewna dama w kostiumie kąpielowym, która zupełnie serio zapytała, czy za drobną, dodatkową opłatą nie mogłaby razem z fokami... popływać. źródło: NKJP: Foka za złotówkę, Dziennik Polski, 2002-09-07
	Potem, wesoła jak ptak, zdawała sprawozdanie paniom Inie i Surmowej, chwaląc galanterię pułkownika i jego szacunek dla dam. źródło: NKJP: Teresa Bojarska: Świtanie, przemijanie, 1996

4. partnerka

Definicja

żart.

kobieta - żona lub kochanka

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Relacje międzyludzkie określenia osób wchodzących w relacje międzyludzkie

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Rodzina członkowie rodziny

Relacje znaczeniowe

synonimy:

kobieta

Cytaty

Trolejbus już dojeżdżał do kresu trasy na Dworcu Gdańskim, kiedy na Muranowskiej patrzę, a tu wsiadają porucznik i jego dama.

źródło: NKJP: Jeremi Przybora: Przymknięte oko opaczności, 1994

Słynny Otello z Pragi, znany z potwornej zazdrości o swą damę pracującą w winiarni na szlaku Starówka-Spatif, dzwoni raz do Marka Piwowskiego: przyjedź, Piwek, napijemy się.

źródło: NKJP: Barbara Pietkiewicz: Był..., Polityka, nr 2689, 2009-01-24

Weneccy gondolierzy ścigali się w układaniu najpiękniejszych wyznań miłosnych, które wygłaszali, stojąc w „gondoli”, powstałej z nadmuchanego pontonu. Ich damy wypadały potem z tej gondoli, a gondolierzy ratowali je i cucili, naturalnie metodą usta-usta.

źródło: NKJP: Monika Siemińska: Gogołkiewicz show, Dziennik Bałtycki, 2000-04-22

Składnia

	+	dama	+	KOGO
	+	dama	+	CZYJA

5. w kartach

Definicja

karta w talii kart do gry przedstawiająca kobietę, stojąca w hierarchii kart między królem a waletem

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Czas wolny gry i zabawy

Relacje znaczeniowe

synonimy:

królowa

Połączenia

dama pikowa
dama karo, kier, pik, trefl
dama i król, dama i walet
wyciągnąć, wyrzucić damę
wyjść w damę

Cytaty

Wyszedłem w damę kier, którą rozgrywający zabił asem na stole, zagrał króla kier i przebił następnego kiera.

źródło: NKJP: Julian Klukowski: Matematyka i brydż, Gazeta Wyborcza, 1992-03-27

- Walet trefl, dama karo, dama pik, dziewiątka pik, król trefl. - Wyliczył moje karty z taką miną, jakby prosił mnie o wybaczenie.
- Podglądałeś.

źródło: NKJP: Robert Dudek: Mięsny książę, 1997

Piotr Szopka nauczył się gry w skata [...] - To stara gra [...]. Przypomina standardową grę w karty, ale nieco inaczej wyglądają karty - walety, damy i króle nie są oznaczone literami, tylko rozpoznaje się je po - podobnych zresztą - postaciach [...].

źródło: NKJP: (GOK): Karty do skata już zapomniane, Gazeta Poznańska, 2001-12-01

6. w szachach

Definicja

najsilniejsza figura w szachach, która porusza się o dowolną liczbę pól we wszystkich kierunkach po linii prostej

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Czas wolny gry i zabawy

Relacje znaczeniowe

synonimy:

hetman, królowa, królówka

Cytaty

Alechin nie wiedział, czy lepiej wygrać, czy przegrać. Zaczął podsuwać figury pod bicie. Przy drugiej Trocki wstał i zmierzył go wzrokiem. Alechin zrozumiał - mając już bodaj o damę i skoczka mniej, wygrał partię.

źródło: NKJP: Jan Garewicz: Pragnę podziękować Mariuszowi Szczygłowi za doskonały tekst, Gazeta Wyborcza, 1995-09-15

A spójrz na szachownicę - ile ruchów wykonuje biała dama?

źródło: NKJP: Internet

7. w warcabach

Definicja

książk.

damka – w warcabach pion, który dotarł do końca planszy przeciwległego do wyjściowego i uzyskał w związku z tym większe uprawnienia niż zwykłe piony

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Czas wolny gry i zabawy

Relacje znaczeniowe

synonimy:

damka

Cytaty

Gracz traci figurę (zarówno pionek, jak i damę), którą nie wykonał bicia.

źródło: Internet: maluchy.pl

8. orderu

Definicja

kobieta odznaczona orderem, którego nazwa jest wymieniona w tej samej wypowiedzi

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Funkcjonowanie państwa władza państwowa

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego stosunki, grupy i organizacje społeczne

Połączenia

dama orderu (jakiegoś)

Cytaty

	Celestyna K.[...] – major w st. spocz. Dama Orderu Wojennego Virtuti Militari. źródło: NKJP: Odeszli, Dziennik Zachodni, 2007-02-19
	Do stolicy przyjechało kilkuset kawalerów (i dam) Orderu Uśmiechu z całej Polski i z zagranicy, aby wspólnie świętować rocznicę tego jedynego odznaczenia przyznawanego dorosłym na wniosek dzieci. źródło: NKJP: Jan Ujma: Druhny i Druhowie!, Czuwaj, 2003-04
	Co ciekawe, o ile liczba dam orderu jest nieograniczona, o tyle przy przyjmowaniu do grona odznaczonych trzeba się wykazać ośmioma szlacheckimi generacjami po stronie ojca i matki oraz szesnastoma szlacheckimi przodkami małżonka. źródło: NKJP: Była sobie Amelia, Tygodnik Siedlecki, 2009-12-03
	Żonaty z księżniczką Zofią z Czartoryskich (1780-1837) - Damą Krzyża Gwiaździstego, c. generała Adama Kazimierza Czartoryskiego. Miał z nią 11 dzieci, m.in. Andrzeja i Władysława. źródło: NKJP: Internet

Składnia

dama

CZEGO

Frazeologizmy

biała dama
dama do towarzystwa
dama dworu
dama kameliowa
dama klasowa
dama serca
pierwsza dama
wielka dama
żelazna dama

Data ostatniej modyfikacji: 13.01.2018