Chronologizacja
Pochodzenie
śr.-w.-niem. tartsche / tarsche / tarze 'mała owalna tarcza'
z st.fr. targe
1. rycerska
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Wojsko i wojna broń
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Tradycja świat dawnych epok i wydarzenia historyczne
Połączenia
- rzeźbiona, zdobiona tarcza; tarcza rycerska
- tarcze wojowników
- tarcza i broń, tarcza i miecz, tarcza i puklerz, tarcza i zbroja; tarcze i dzidy, tarcze i hełmy, tarcze i łuki; kopie i tarcze, włócznie i tarcze
- nosić tarcze
- uzbrojony w tarczę
- używać czegoś jako tarczy
- coś służy jako tarcza
Cytaty
|
W lewej ręce trzyma okrągłą, blaszaną, ozdobioną wizerunkami ryb tarczę, w prawej galicki miecz. źródło: NKJP: Halina Rudnicka: Uczniowie Spartakusa, 1951 |
|
|
W zamku jest stała ekspozycja broni drzewcowej i palnej, m.in. tarcze rycerskie, miecze katowskie, kolczatki, zbroje z XIV i XV w. źródło: NKJP: Współpracownik: Zamek Książąt Mazowieckich wciąż odwiedzany, Tygodnik Ciechanowski, 2002-08-23 |
|
|
Uzbrojenie ochronne to tarcza i szyszak, zaczepne - kopia, szabla i koncerz. źródło: NKJP: Internet |
|
|
Spartanie kryją się za swoimi tarczami, a z nieba leci na nich deszcz [...] strzał. źródło: NKJP: Internet |
|
|
Murmillonowie występowali z mieczem i tarczą, na hełmie mieli wyobrażoną rybę. źródło: NKJP: Jan Dobraczyński: Święty miecz, 1949 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
2. policyjna
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Prawo i łamanie prawa policja i inne służby mundurowe
Połączenia
- plastikowe; policyjne tarcze
- tarcze policjantów
- tarcze i kaski, tarcze i pałki; pały i tarcze
- policja, policjanci z tarczami
- wyposażony w tarczę
- używać czegoś jako tarczy
- coś służy jako tarcza
Cytaty
|
Grupy napastników podbiegały do zapór i rzucały w kierunku policjantów niebezpiecznymi przedmiotami, metalowymi śrubami i fragmentami płyt chodnikowych [...], pod uderzeniami pękały tarcze i kaski. źródło: NKJP: Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu RP z dnia 09.07.1999 |
|
|
Chodzi o to, aby pseudokibicom, grupom blokersów i tzw. dresiarzy dać do zrozumienia, że nigdzie nie mogą czuć się bezkarnie, że policjant, aby był skuteczny, nie musi być w mundurze, z tarczą i długą pałką. źródło: NKJP: Kibice do kontroli, Dziennik Polski, 2003-04-25 |
|
|
Na miejsce zdarzenia przybyli funkcjonariusze z Komendy Powiatowej w Działdowie [...] wyposażeni w tarcze i pałki. źródło: NKJP: W.Hagedorny: Nie doszło do blokady. Protest rolników we Wlewsku, Tygodnik Ciechanowski, 2003-02-13 |
|
|
Jest też oryginalny kask i tarcza zomowca, pożółkłe już nieco pałki oraz opaska ormowca. źródło: NKJP: (WT): Czas dymienia pocisku, Dziennik Polski - 2001-12-13 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
3. ochronna
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
ATEMATYCZNY
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | osłona |
Połączenia
- tarcza obronna, ochronna
Cytaty
|
Z mojego punktu widzenia wiązanie się ze Wspólnotami Europejskimi stwarza możliwość ochrony naszych wartości narodowych. To jest tarcza przed zagrożeniami, które w ostatnich wiekach nie tylko nękały Polskę, ale stanowiły dla niej śmiertelne niebezpieczeństwo. źródło: NKJP: Sprawozdanie stenograficzne z obrad Sejmu RP z dnia 03.07.1992 |
|
|
Indywidualizm i dobre o sobie mniemanie tworzą bezpieczną tarczę przeciwko naciskom z zewnątrz. źródło: NKJP: Nie daj się manipulacji, moc jest z tobą, Cosmopolitan, 2001 |
|
|
Dystans do świata, uśmiech i kpina były tarczą, jaką odgradzał się od szarości i marności świata, od nonsensów codzienności. źródło: NKJP: Stanisław Rodziński: Artysta osobny, Dziennik Polski, 2001-01-12 |
|
|
Została otwarta droga na Bałkany, a potem na Węgry. Umożliwiło to upadek Konstantynopola i ostateczny kres Bizancjum w 1453 roku, nie złamało jednak siły Polski, choć uczyniło z niej ostatnią na Wschodzie tarczę chrześcijaństwa. źródło: NKJP: Jerzy Surdykowski: Duch Rzeczypospolitej, 1989 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
Inne uwagi
Zwykle lp
4. telefonu
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I TECHNIKA Komunikacja na odległość telefon/telegraf
CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn
Relacje znaczeniowe
| synonimy: | wykręcacz |
Połączenia
- tarcza telefoniczna
- telefon z tarczą
- wykręcić/wykręcać (numer) na tarczy
Cytaty
|
W 1896 roku A.E. Keith, J. Erickson i C.J. Erickson wynaleźli stosowaną do dzisiaj w aparatach tarczę telefoniczną. źródło: NKJP: Piotr Dybiec: Telefony, telefony..., Enter, 1999 |
|
|
Wykręcił numer na tarczy aparatu telefonicznego i poprosił pana Filipka. źródło: NKJP: Andrzej Szczypiorski: Początek, 1986 |
|
|
Alfons mylił cyfry na obrotowej tarczy. Nad głową wisiał potrzebny wykaz numerów. źródło: NKJP: Krystyna Boglar: Zobaczysz, że pewnego dnia..., 1996 |
|
|
Dziś wszakże ta cisza drażniła mężczyznę. Mógł z powodzeniem obejść się bez niej. Nawet delikatny chrobot obracanej tarczy telefonu sprawiał mu nieco przyjemności. źródło: NKJP: Piotr Zaremba: Plama na suficie, 2004 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
5. szlifierska
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn
Połączenia
- tarcza szlifierska; diamentowa; wentylowane tarcze; tarcze hamulcowe
- tarcza hamulca, sprzęgła
- tarcza do cięcia
- tarcze i klocki
Cytaty
|
Źródłami odprysków mogą być również uszkodzone, ruchome elementy maszyn (np. wiertła, tarcze szlifierskie, tarcze przecinarek kątowych itp.). źródło: NKJP: Grzegorz Owczarek: Zagrożenia mechaniczne oczu i twarzy w miejscu pracy - ochrony indywidualne, Praca i Zdrowie, 2008-02-07 |
|
|
Przy wyburzaniu ściany żelbetowej najlepszym sposobem jest wstępne nawiercanie, a następnie przecinanie ściany piłą z tarczą diamentową. źródło: NKJP: Pokój widzę..., Nowiny Raciborskie, 2007-05-08 |
|
|
Zdarzają się także wycieki oleju przez zaślepkę wału korbowego, co może doprowadzić do uszkodzenia tarczy sprzęgła. źródło: NKJP: KM: Wcale nie taki „cienki”, Dziennik Polski, 2000-08-21 |
|
|
Złodziej [...] skradł stamtąd dwa przekaźniki mocy, przedłużacz siłowy oraz dwie tarcze do cięcia drewna. źródło: NKJP: RE: Złodziej w stodole, Nakielski Czas, 2004-07-14 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
Składnia
|
+ | tarcza | + |
(CZEGO)
|
|
|
+ | tarcza | + |
(JAKA)
|
6. pomiarowa
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I TECHNIKA Urządzenia i maszyny budowa urządzeń i maszyn
Połączenia
- tarcza zegarowa; pomiarowa; obrotowa
- tarcza tachografu, tachometru, zegara, zegarka
- tarcza z podziałką
- tarcze i wskazówki
Cytaty
|
Przy trybie sport amortyzatory auta stają się twardsze, przepustnica pedału gazu reaguje szybciej, podświetlone zostają wskaźniki, szczególnie zaś tarcza obrotomierza. źródło: NKJP: MH: Salsa, Dziennik Polski, 2001-01-13 |
|
|
Niepodobna było, gnając co sił, dokonywać jakichkolwiek obliczeń, ale rzucał jednak od czasu do czasu okiem na pulsującą czerwonawo tarczę wskaźnika. źródło: NKJP: Stanisław Lem: Niezwyciężony, 1964 |
|
|
Wskazówkę na tarczy pomiarowej ścinarki ustawia się w pozycji 0. źródło: NKJP: Elżbieta Myślińska: Laboratoryjne badania gruntów, 1998 |
|
|
W ramach przygotowań do obchodów jubileuszu 800-lecia kościoła farnego przy Rynku, renowacji poddano tarcze zegara na wieży. źródło: NKJP: Zegar jak nowy, Nowiny Raciborskie, 2004-07-27 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
Składnia
|
|
+ | tarcza | + |
(CZEGO)
|
|
|
+ | tarcza | + |
(JAKA)
|
7. strzelnicza
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Wojsko i wojna broń
CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Sport przedmioty związane ze sportem
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | cel |
Połączenia
- papierowa; elektroniczna, ruchoma tarcza; tarcza sportowa, strzelecka, strzelnicza
- rzuty do tarczy
- postrzelać, rzucać, strzelać do tarczy
- trafić/trafiać w tarczę
Cytaty
|
Zawody obejmowały [...] strzelanie do tarczy z broni pneumatycznej, udzielanie pierwszej pomocy przedmedycznej, posługiwanie się podręcznym sprzętem przeciwpożarowym. źródło: NKJP: IS: Drugi turniej użyteczno-sprawnościowy w żegludze, Nakielski Czas, 2002-02-06 |
|
|
Celnego oka może pozazdrościć jej wielu, zdarza się jej przestrzelić tarczę w jednym punkcie nawet trzykrotnie. źródło: NKJP: (baja): Celne oko Ewy, Dziennik Polski, 2001-12-06 |
|
|
Przyniosłem z domu dwie tarcze strzeleckie i pluskiewkami przypiąłem do tylnej ściany komórki. Ustawiliśmy się [...] w odległości dwudziestu metrów od tarcz. Leszek wyjął z kieszeni okrągłe pudełko ze śrutem, odliczył mi dziesięć ołowianych ziaren i dziesięć sobie. źródło: NKJP: Aleksander Minkowski: Szaleństwo Majki Skowron, 1972 |
|
|
Można jeszcze pograć w lotki, chociaż sama tarcza jest umiejscowiona dość niefortunnie, bo stoi zaraz obok stolika. źródło: NKJP: Internet |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
8. z herbem
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Rodzina relacje rodzinne
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego stosunki, grupy i organizacje społeczne
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | płyta |
Połączenia
- okrągła, owalna; herbowa tarcza
- tarcza z godłem, z herbem; z orłem
- godło, herb na tarczy
Cytaty
|
Na budynku oficyny znajduje się tarcza z herbem „Odrowąża”. źródło: NKJP: (J.ŚW): Brama ma wrócić, Dziennik Polski, 1999-05-18 |
|
|
Rozbił toporem herbową tarczę Gdańska, na której widniał okręt pod srebrną gwiazdą. źródło: NKJP: Hanna Kostyrko: Klechdy domowe, 1960 |
|
|
Profesor Kamiński w całkowitej zgodzie z klasycznymi regułami sztuki heraldycznej dopasował kształt godła do zarysu tarczy. źródło: NKJP: Michał Ogórek: Wszystko co polskie, mamy już w Polsce, Gazeta Wyborcza, 1993-10-02 |
|
|
Inwentarze magistratu ksiąskiego z XIX wieku informują nas, że tarcze z herbami Książa Wielkiego stały przy drogach na wjeździe do miasta, tarcza z herbem wisiała również w tym czasie na magistracie. źródło: NKJP: (kol): Herb z 600-letnią tradycją, Dziennik Polski, 1999-02-24 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
9. szkolna
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Edukacja i oświata szkoła
Relacje znaczeniowe
| hiperonimy: | naszywka |
Połączenia
- szkolne tarcze
- tarcza z numerem (szkoły)
- mundurki i tarcze
Cytaty
|
Do matury, nawet czterdzieści lat temu, zasiadało się w mundurkach, chociaż nasze mundurki były mało mundurkowe - zwyczajne granatowe garnitury. Na ramieniu obowiązkowa tarcza z numerem liceum, rzymską piątką i cztery szewrony - dowód przynależności do najwyższej klasy, jedenastej. źródło: NKJP: amk: Mundurki, tarcze, czaka, Dziennik Polski - 2001-05-12, |
|
|
Pamiętam ponury, jesienny dzień, początek szkoły. Pierwszoklasistka z tarczą i workiem, uciekłam z lekcji do domu. źródło: NKJP: Manuela Gretkowska: Polka, 2001 |
|
|
W drzwiach witali ich nauczyciele i uczniowie. Każdemu wręczono tradycyjną szkolną tarczę. źródło: NKJP: /WK/: 40 lat minęło..., Echo Dnia, 2005-11-22 |
|
|
Przyszyta tarcza z numerem szkoły to był problem . [...] Jak po szkole coś się zmalowało, to zaraz donieśli, jaki numer był na tarczy. źródło: NKJP: Internet |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
10. słońca
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA Niebo i wszechświat gwiazdy i planety
Połączenia
- księżycowa tarcza; tarcza słoneczna
- tarcza gwiazdy, Księżyca, planety, Słońca
Cytaty
|
Poza okresem czarnej nocy przeważają tam tygodnie, kiedy tarcza słoneczna tylko w południe wychyla się tuż nad widnokrąg. źródło: NKJP: Boże Narodzenie za polarnym kręgiem, Dziennik Polski, 2002-12-21 |
|
|
Przez dużą lornetkę lub niewielki teleskop z łatwością ujrzymy tarczę planety. źródło: NKJP: Piotr Majewski: Mars na oku, Polityka, 2005 |
|
|
- Słońce zanurza się w morzu, aby cały świat mógł odpocząć -powiedział cicho, ze wzruszeniem, patrząc, jak ostatni skrawek czerwonej tarczy powoli chowa się i znika. źródło: NKJP: Elżbieta Hajnicz: Przekraczając światło, 1996 |
|
|
Pożegnała Zorza spojrzeniem czarne olchowe drzewa, mrowie gwiazd na wielkim niebie, okrągłą tarczę księżyca i rzuciła się w rzeczny nurt. źródło: NKJP: Ewa Nowacka: Emilia z kwiatem lilii leśnej, 1993 |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |
Inne uwagi
Zwykle lp
Składnia
|
|
+ | tarcza | + |
CZEGO
|
|
|
+ | tarcza | + |
JAKA
|
11. geologiczna
Definicja
Kwalifikacja tematyczna
CZŁOWIEK I PRZYRODA Ziemia budowa Ziemi
Połączenia
- tarcza kontynentalna; bałtycka, chińska, kanadyjska...
Cytaty
|
Zlewnie jezior przepływowych są najbardziej charakterystyczne dla klimatu wilgotnego. Ich wyjątkowo duże zgrupowania występują np. w strefie ostatniego zlodowacenia, tj. na obszarze tarcz bałtyckiej i kanadyjskiej. źródło: NKJP: Adam Choiński: Jeziora kuli ziemskiej, 2000 |
|
|
Dodajmy granice występowania osadów czwartorzędowych i wylewów wulkanicznych, bazaltu, kredy i trachitu. Możemy też zobaczyć granice tarczy patagońskiej i tarczy kanadyjskiej, strefy klimatów zwrotnikowych i arktycznych, źródło: NKJP: Ryszard Kapuściński: Transsyberyjska, 58, Gazeta Wyborcza, 1992-08-29 |
|
|
Dopływ ciepła z wnętrza Ziemi do spodu lodowców zależy w dużym stopniu od rodzaju formacji geologicznych podłoża. Strumień tego ciepła jest najmniejszy w obrębie skał metamorficznych tarcz prekambryjskich. źródło: NKJP: Jacek Jania: Glacjologia: nauka o lodowcach, 1993 |
|
|
Obwód leży na styku dwóch tarcz tektonicznych. Północno-zachodnia część obwodu leży na tarczy fennoskandzkiej, gdzie powierzchni ziemi sięgają struktury skalne z okresu archaiku i proterozoiku [...]. Południowo-wschodnie tereny obwodu leżą na tarczy rosyjskiej. źródło: Internet |
Odmiana
część mowy: rzeczownik
rodzaj gramatyczny: ż
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| M. | tarcza |
tarcze |
|
| D. | tarczy |
tarcz |
|
| C. | tarczy |
tarczom |
|
| B. | tarczę |
tarcze |
|
| N. | tarczą |
tarczami |
|
| Ms. | tarczy |
tarczach |
|
| W. | tarczo |
tarcze |