UKRYJ ODMIANĘ ROZWIŃ WSZYSTKO DRUKUJ

figura

Chronologizacja

1448, SStp

Pochodzenie

łac. figūra 'kształt, figura, postać; gatunek, rodzaj; właściwość, cecha; figura retoryczna'

1. sylwetka

Definicja

kształt ciała człowieka

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka wygląd

Relacje znaczeniowe

synonimy:

sylwetka

Połączenia

dobra, idealna, ładna, niezła, piękna, świetna, zgrabna, nienaganna; dziewczęca, kobieca figura
ktoś o figurze modelki
figura i uroda
powrót; sukienka do figury
mieć jakąś figurę; podkreślać, trzymać, utrzymać; coś psuje figurę
dobrać, dopasować; powrócić, wrócić do figury (sprzed ciąży)
dbać o figurę

Cytaty

	Pewnego dnia na przechadzce poznałem dziewczynę: typowa Hiszpanka, śniada cera, czarne włosy i przyjemna dla oka figura, z wszelkimi niezbędnymi krągłościami, usytuowanymi we właściwych miejscach. źródło: NKJP: Waldemar Borzestowski: Bulterier Samson i ja, 2008
	Rzeczywiście, urody pani Indze nie brakuje. Ładna twarz, przyjemny tembr głosu, elokwencja, dobra figura, wysoko odsłonięte nogi, kosztowne ciuchy i drogie perfumy. źródło: NKJP: Rozwodówka, Dziennik Polski, 1999-02-12
	Chyba zeszczuplała, młodzieńcza figura ujmowała jej z dziesięć lat. źródło: NKJP: Manuela Gretkowska: Sceny z życia pozamałżeńskiego, 2003
	Do pokoju weszła kobieta, na oko lekko po trzydziestce, w eleganckim, jasnoszarym kostiumie, idealnie podkreślającym zgrabną figurę. źródło: NKJP: Piotr Niklewicz: Niezwykła kariera Antoniego K., 2006
	[...] dla aktorki dziecko jest ryzykiem szczególnym, wiadomo, że kobieta po urodzeniu dziecka najczęściej się zmienia, a figura i uroda to atuty dla aktorki na pewno nie podstawowe, ale ważne. źródło: NKJP: Elżbieta Baniewicz: Anna Dymna - ona to ja, 1997

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

2. rzeźba

Definicja

wyrzeźbiona postać człowieka lub zwierzęcia

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Działalność artystyczna człowieka sztuki plastyczne

Relacje znaczeniowe

hiperonimy:

rzeźba

Połączenia

brązowa, drewniana, gipsowa, kamienna, murowana, piaskowcowa, woskowa; dwumetrowa, metrowa; barokowa, gotycka, późnobarokowa, późnogotycka, rokokowa, XVIII-wieczna, XIX-wieczna; cudowna, maryjna, wotywna, słynąca łaskami; nowa, zabytkowa; piękna, monumentalna; rzeźbiona; ogrodowa, przydrożna figura; figura ludzka
dwie figury
figura anioła, apostoła, papieża, patrona, świętego/świętej; Boga (Ojca), (ukrzyżowanego) Chrystusa, Jana Pawła II, Jezusa, Madonny, Matki Boskiej, Matki Bożej, Najświętszej Marii Panny, Niepokalanej, Ukrzyżowanego, Zmartwychwstałego...; orła; naturalnej wielkości
figura z brązu, z drewna, z drzewa (cedrowego), z gipsu, z kamienia, z marmuru, z masy solnej, z piaskowca, z wosku...
aniołki i figury świętych, kapliczki i figury, krzyże i figury, obrazy i figury, pomniki i figury
odlew, kopia; cokół, peregrynacja; koronacja, renowacja; fundator figury; u stóp figury
kapliczka, procesja z figurą; balustrada, fontanna, fryz, nagrobek, ołtarz, portyk, szopka, zegar; nisze, wnęki z figurami
koronować, poświęcić, tworzyć, ufundować, umieścić gdzieś, ustawić, wykonać, wystawić figurę;
odsłonięcie, poświęcenie figury; lepienie, sporządzanie figur
coś zwieńczone figurą kogoś
modlić się pod figurą; klęczeć, klękać, modlić się... przed figurą

Cytaty

	Siedząca figura papieża osadzona jest na kamieniu z czerwonego afrykańskiego marmuru, wieńczącym niewielki kopczyk. źródło: NKJP: Maciej1977: Pomniki papieża Jana Pawła II w Krakowie, Wikipedia.pl, 2009-03-01
	W 1940 r., w miejscu zburzonego pomnika T. Kościuszki, Niemcy ustawili potężny obelisk ozdobiony wizerunkiem swastyki, na którego szczycie znalazła się figura orła. źródło: NKJP: Adalbertus: Pomnik Tadeusza Kościuszki w Łodzi, Wikipedia.pl, 2009-03-03
	Mocka najbardziej irytowały zniszczenia figury konia, na którym siedział cesarz Fryderyk III. źródło: NKJP: Marek Krajewski: Festung Breslau, 2006
	W piątek po południu drewniane figury aniołów z przełomu XVII i XVIII wieku oraz cynowe lichtarze z drugiej połowy XVIII w. znaleziono porzucone na polu między Radziemicami a Błogocicami [...]. źródło: NKJP: Odzyskane łupy, Dziennik Polski, 2002-05-13
	Nad źródłem znajduje się drewniana kaplica z figurą świętego. źródło: NKJP: (bh): Poznawcza ścieżka, Dziennik Polski, 2000-10-01

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

Składnia

figura

KOGO/CZEGO

3. indywiduum

Definicja

osoba wyróżniająca się czymś negatywnym lub choćby dającym powód do lekceważenia

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Usposobienie człowieka określenia człowieka ze względu na jego usposobienie

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA FIZYCZNA Określenia fizyczności człowieka wygląd

Relacje znaczeniowe

synonimy:

indywiduum

Połączenia

dziwna, pocieszna, podejrzana, śmieszna, żałosna figura

Cytaty

	Kręciła się tam dziwna figura, wysoki, postawny mężczyzna, dość sympatyczny z wyglądu, bardzo elegancko, może nawet przesadnie elegancko ubrany. źródło: NKJP: Jan Rogóż: Ćwiczenia z dialektologii, Dziennik Polski, 2001-03-24
	Niejaki Rioletto, ciemna figura, prawdopodobnie agent gestapo. Spróbuj się czegoś dowiedzieć. źródło: NKJP: Andrzej Zbych (Andrzej Szypulski, Zbigniew Safjan): Stawka większa niż życie, 2000
	Ten Berni jest za mądry, wydaje mu się, że wszystkie rozumy pojadł. Pocieszna figura. źródło: NKJP: Krystyna Kofta: Złodziejka pamięci, 1998
	Lubię grać czarne charaktery, bo to odmiana, ale generalnie za takimi rolami nie przepadam. [...] W filmie Andre Techine „Rendez-vous” grałem diaboliczną, perwersyjną figurę. źródło: NKJP: Agnieszka Ałykow i Magda Podsiadły: Za wysoki, za przystojny, Gazeta Wyborcza, 1992-09-02
	[...] dyrektor - w tradycyjnym produkcyjniaku postać pozytywna - jest tu, aż do momentu końcowego przełomu, figurą negatywną i niesympatyczną [...]. źródło: NKJP: Stanisław Barańczak: Poezja i duch uogólnienia, 1996

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

4. osobistość

Definicja

osoba zajmująca ważną pozycję społeczną

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Zasady współżycia społecznego stosunki, grupy i organizacje społeczne

Relacje znaczeniowe

	synonimy:	fisza, gruba ryba, szycha, szyszka
	antonimy:	płotka

Połączenia

ważna figura
figura numer 1, numer 2

Cytaty

	Mój stryj Roch Szewczyk był u nas pisarzem gminnym. Niby wysoko zaszedł, bo to przed wojną, panie, figura była. źródło: NKJP: Jarosław Abramow-Newerly: Młyn w piekarni, 2002
	[...] do Pragi nagle przyleciał Kirylenko, ważna figura na Kremlu, który w jakiejś tajemniczej misji spotkał się z całym kierownictwem KPCz. źródło: NKJP: Waldemar Kuczyński: Burza nad Wisłą: dziennik 1980-1981, 1981
	Rządzący dotąd prowincją gubernator [...], figura nr 2 w reżimie talibów, opuścił Nangahar i uciekł prawdopodobnie do Kandaharu. źródło: NKJP: Afganistan. Krach Talibanu, Życie Warszawy, 2001
	Premier ma w nowym Iraku realną władzę, prezydent jest figurą bardziej symboliczno-ceremonialną. źródło: NKJP: Trójbój z przeszkodami, Polityka, 2005

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

5. w szachach

Definicja

jeden z przedmiotów stawianych na szachownicy, żeby nimi grać w szachy

Noty o użyciu

Używane także w węższym znaczeniu, które nie obejmuje pionów.

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Czas wolny gry i zabawy

Połączenia

dowolna figura; figura szachowa
poświęcić, stracić figurę; ustawić figury (na szachownicy)

Cytaty

	Pański ruch, poruczniku. - Myślę - odpowiedział. - Wpędził mnie pan w kabałę, będę musiał stracić figurę. - Niech się pan przyzna. Nie myślał pan o szachach. źródło: NKJP: Andrzej Zbych (Andrzej Szypulski, Zbigniew Safjan): Stawka większa niż życie, 1967
	Studentka matematyki w PWSZ wcześniej uczyła podstaw królewskiej gry w jastrzębskich przedszkolach. – Dzieci poznawały figury, ruchy itp. źródło: NKJP: ma.w: Ciekawe partie, Nowiny Raciborskie, 2007-04-10
	[...] rozpakowywał wciąż pudła czekające na przeprowadzkę, wyciągał z nich wciąż inne przedmioty: a to szachownicę, na której rozstawiał figury i grał nimi sam ze sobą [...]. źródło: NKJP: Marek Krajewski: Festung Breslau, 2006
	Prospero wyjął z szafki pudło z szachami, wysypał figury na stół. Zaczęli je rozstawiać na szachownicy. źródło: NKJP: Aleksander Minkowski: Szaleństwo Majki Skowron, 1972

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

6. w kartach

Definicja

karta do gry o określonej wartości i możliwościach, której jest przypisywana nazwa inna niż określona liczbą

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Czas wolny gry i zabawy

Połączenia

karciana figura; figury karowe, kierowe, pikowe, treflowe

Cytaty

Siedziałam na kolanach, tym razem własnego ojca, patrzyłam oszołomiona na karciane figury, nic nie rozumiałam z gry, ale całym sercem życzyłam ojcu przegranej...

źródło: NKJP: Marek Krajewski: Widma w mieście Breslau, 2005

[...] zgrał króla karo, wziął do ręki przebitką pik, zgrał obie figury karowe, wyrzucając trefle ze stołu, przebił trefla na stole i próbował wrócić do ręki pikiem.

źródło: NKJP: Julian Klukowski: Miły bridż, Gazeta Wyborcza, 1992-05-22

Jeździec (z franc. cavalier – rycerz) – figura w kartach do gry w tarota. W hierarchii ważności jeździec umiejscowiony jest między waletem a damą.

źródło: NKJP: Plushy: Jeździec (karta), wikipedia.pl, 2008-07-15

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

7. w tańcu

Definicja

układ ruchów w tańcu i w niektórych sportach

Kwalifikacja tematyczna

CODZIENNE ŻYCIE CZŁOWIEKA Sport czynności związane ze sportem

Połączenia

figura baletowa; figury akrobatyczne, cyrkowe, gimnastyczne, łyżwiarskie, taneczne; karkołomne, trudne
figura tanga
figura w tańcu
taniec; (polka) galopka, kontredans, mazur, tango...; akrobacja z figurami

Cytaty

	[...] w zbójnickim jest taka figura, gdy idący po kole tancerze wymieniają uderzenia ciupagami: jeden rąbie, drugi osłania się, potem zmiana i w ten sposób krąg porusza się płynnie. źródło: NKJP: Pół wieku z charakterem, Dziennik Polski, 2002-11-09
	Tańczy pan jak niedźwiedź - mówiła ta, która mi się najbardziej podobała. I kapryśnie wydymała usta, kiedy przyszło jej wykonać ze mną jakąś trudniejszą figurę taneczną. źródło: NKJP: Jan Brzechwa: Gdy owoc dojrzewa, 1958
	Czuła rytm, czuła krok, była sprężysta i zwinna, zgrali się natychmiast. Wymyślał szaleńcze figury i zwroty, biała falbana wirowała wokół chudych kolan, [...] obcasy biły w deski jak karabin maszynowy. źródło: NKJP: Włodzimierz Kowalewski: Excentrycy, 2007
	Callanetics [...] Składa się z prostych ćwiczeń o niskim poziomie złożoności, jednak poprawnie wykonywane figury i formy gimnastyczne cechują się wysoką intensywnością o umiarkowanej dynamice [...]. źródło: NKJP: (e): Mocne mięśnie, smukłe ciało, Nowiny Raciborskie, 2007-04-17
	Po serii wypadków i katastrof doszło w końcu do tego, że wydano zakaz wykonywania na odrzutowcach figur wyższego pilotażu. źródło: NKJP: Mirosław M. Bujko: Czerwony byk, 2007

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

8. językowa

Definicja

lit.

zabieg stosowany umyślnie przez mówcę lub piszącego dla urozmaicenia wypowiedzi tak, aby się odróżniała od zwykłego tekstu

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE Język

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Działalność intelektualna człowieka wytwory działań intelektualnych człowieka

Połączenia

figura poetycka, retoryczna, stylistyczna

Cytaty

	Funkcję wyodrębniająco-podkreślającą oraz konceptotwórczą tak w sferze językowej, jak i znaczeniowej pełnią w reklamie: kalambur, figura etymologiczna, gra słów (anakoluty fonetyczne). źródło: NKJP: Ewa Szczęsna: Poetyka reklamy, 2001
	Personifikacja pojęcia jako figura poetycka znana była zarówno starożytności, jak i wiekom średnim. źródło: NKJP: Jerzy Ziomek: Renesans, 1973
	[...] skąd się wziął zwyczaj odliczania 100 dni nowego rządu (prezydenta, premiera). Słynne sto dni miał Napoleon, ale to paralela zbyt odległa, żeby dzisiaj móc z niej korzystać. Tak czy inaczej, figura werbalna jest zręczna [...]. źródło: NKJP: Dni mieszanych uczuć, Dziennik Polski, 1998-02-14
	W szkicu Piosenki niewinności i doświadczenia interesuje mnie poetycko zapisana figura dyskursu (a meter making argument, jak ją określają anglosascy badacze), stanowiąca repetycję z pamięci gatunkowej wierszy-piosenek. źródło: NKJP: Marek Zaleski: Formy pamięci, 1996
	Ulubiona przez Gretkowską figura gry między dosłownością, z reguły szokującą, a symbolem często zawodzi, prowadząc do desemantyzacji symbolu. źródło: NKJP: Alina Brodzka, Lidia Burska (red.): Sporne sprawy polskiej literatury współczesnej, 1998

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

9. geometryczna

Definicja

mat.

obiekt taki jak kwadrat, trójkąt, koło, będący przedmiotem opisu w geometrii

Kwalifikacja tematyczna

CZŁOWIEK JAKO ISTOTA PSYCHICZNA Działalność intelektualna człowieka wytwory działań intelektualnych człowieka

KATEGORIE FIZYCZNE Cechy i właściwości materii kształty i figury

Połączenia

figura geometryczna; płaska, przestrzenna, zamknięta
boki, pole, powierzchnia figury

Cytaty

	Pięcioramienna figura pitagorejska stała się wzorem dla późniejszej ognistej gwiazdy masońskiej. źródło: NKJP: Znaki nadziei, Dziennik Polski, 2000-12-30
	No i nie był to szereg, lecz dość wymyślna geometryczna figura; gdyby na planie oznaczyć rozmieszczone zdjęcia punktami i połączyć, wyszłaby pewnie gwiazda czy coś o zbliżonym kształcie. źródło: NKJP: Witold Horwath: Seans, 1997
	Bez biegłości rachunkowej słabeusze nie obliczą pola figur płaskich, pól i objętości brył. źródło: NKJP: Gra pozorów, Dziennik Polski, 2003-04-25
	Na rozsłonecznionym październikowym niebie samoloty rysowały białe geometryczne figury, które rozmywały się szybko w błękicie. źródło: NKJP: Wojciech Jagielski: Wieże z kamienia, 2004

Odmiana

część mowy: rzeczownik

rodzaj gramatyczny: ż

	liczba pojedyncza	liczba mnoga
M.	figura	figury
D.	figury	figur

C.	figurze	figurom
B.	figurę	figury
N.	figurą	figurami
Ms.	figurze	figurach
W.	figuro	figury

Frazeologizmy

do figury

Przysłowia

Modli się pod figurą, a diabła ma za skórą
Nawet jak modli się pod figurą, to i tak diabła może mieć za skórą

Data ostatniej modyfikacji: 07.05.2025